„Pod brodą guz jakiś wyrastający”: Anna Boleyn w polskiej edycji książki Nicholasa Sandera

Mikołaj Sander

Nicholas Sander jest odpowiedzialny za tzw. „czarną legendę” dotyczącą wyglądu Anny Boleyn. Mimo że istnieje kilka opisów wyglądu Anny które wyszły spod pióra ludzi którzy mieli okazję ją ujrzeć, to właśnie opis Sandera kształtował i nadal kształtuje współczesną opinię na temat wyglądu drugiej żony Henryka VIII.

Jak większość katolickich wygnańców, Sander uważał, że decyzja Henryka VIII o zerwaniu więzi z Kościołem katolickim była spowodowana uczuciem do Anny Boleyn, którą Sander przedstawił jako lubieżną heretyczkę. W wyniku Reformacji Henryk VIII rozwiązał mnóstwo zakonów, m.in. zakon św. Brygidy do którego należała młodsza siostra Nicholasa, Elżbieta Sander, która musiała ratować się ucieczką z Anglii.

Książka Sandera na temat schizmy angielskiej została opublikowana po łacinie w 1585 r. w niemieckiej Kolonii. Szybko stała się best-sellerem, przetłumaczono ją na kilkanaście języków. Po angielsku ukazała się dopiero w XIX w., kiedy to religijne kontrowersje związane z panowaniem Henryka VIII już ostygły. Niemniej jednak Anglicy z zapałem czytali książkę Sandera po łacinie, była ona szczególnie popularna wśród katolików na wygnaniu.

Okazuje się, że książka Sandera była tak popularna, że w 1744 r. została wydana w języku polskim. Postanowiłam sprawdzić w jaki sposób łacińskie fragmenty dotyczące wyglądu Anny zostały przetłumaczone i czy różnią się one od dziewiętnastowiecznego angielskiego tłumaczenia. Po polsku tytuł brzmi Historya o schizmie albo odszczepieństwie angielskim. Fragment cytowany poniżej został zapisany w staropolszczyźnie którą poprawiłam na współczesny język polski:

„Była ta Anna wzrostu wysokiego, włosa czarnego, twarzy przydłużej (podłużnej), koloru żółtawego, niby na żółtą chorobę zapadła: ząb jeden miała z dziąseł wyskakujący, u prawej ręki szósty palec, pod brodą guz jakiś wyrastający: który aby jej nie szpecił, tak ona, jako i jej fraucymer, i szyję, i obnażone wedle mody wtenczas piersi, chustką zakrywała, w sobie zaś Bolena była przystojnego ułożenia ciała: największą miała wdzięczność z ust, żartobliwych rozmów, tańców, y umiejętności grania na instrumentach.”

Dla porównania podaję polskie tłumaczenie angielskiej wersji dziewiętnastowiecznej:

Anna Boleyn była raczej wysokiej postury, miała czarne włosy i pociągłą twarz o ziemistej cerze, jak gdyby cierpiała na żółtaczkę. Pojedynczy ząb wystawał jej spod górnej wargi, a na prawej dłoni miała sześć palców. Tuż pod brodą miała ogromne zgrubienie, dlatego ukrywała to okropieństwo, zakładając suknię o wysokim kołnierzu przysłaniającym jej szyję (…) Miała przyjemną aparycję i ładne usta.”

Medal z 1534 r. oraz jego rekonstrukcje (lewo: Lucy Churchill, u góry drzeworyt Edwarda Hawkinsa z 1877 r.)

W łacińskim oryginale Sander napisał, że Anna „tuż pod brodą miała coś opuchniętego, ale co, tego nie wiem” David Lewis który w 1877 przetłumaczył dzieło Sandera na język angielski, puścił wodze fantazji i z „czegoś opuchniętego” uczynił ogromny guz” (ang „large wen” przetłumaczony jako „ogromne zgrubienie” w polskiej edycji biografii autorstwa Erica Ivesa). Okazuje się, że w łacińskim oryginale Sander nie był tak zajadły jak to sugeruje angielskie tłumaczenie. Polskie tłumaczenie z 1744 r. lepiej oddaje sens łacińskiego oryginału. „Pod brodą guz jakiś wyrastający” na pewno nie jest rażącym „ogromnym guzem” (large wen) z angielskiego tłumaczenia z 1877 r. Nie jest też dosłownym tłumaczeniem tego co Sander w oryginale zapisał, ale na pewno jest bliżej oryginału niż wersja angielska. W łacińskim oryginale i jego polskim tłumaczeniu słowo „ogromny” w odniesieniu do opuchnięcia czy guza w ogóle się nie pojawia, co stanowi dobitny dowód na to, że jest to wymysł tłumacza Davida Lewisa.

W kolejnym artykule omówię źródło które moim zdaniem zainspirowało opis Lewisa.

Źródła: 

Sander, Nicholas, De Origine Ac Progressu Schismatis Anglicani (Ex officina typographica W. Ederi, 1588)

Sander, Nicholas, The Rise and Growth of Anglican Schism, Tł. D. Lewis (1877)

Sander, Nicholas, Historia O Schizmie albo Odszczepieństwie Angielskim, Początku, y dalszym iey szerzeniu, Księga Iedna / Przez Mikołaja Sandera, złożona ; Wydana z przydaniem Od Edowarda Ristona [...] ; Na Polski ięzyk wytłumaczona, Przez iednego Kapłana Soc. Jesu [...]. Rishton, Edward (1550-1586). Przedm. Poszakowski, Jan Antoni (1684-1759). Tł.

Ives, Eric, The Life and Death of Anne Boleyn: The Most Happy, (Blackwell Publishing, 2001)

Ives, Eric, Życie i Śmierć Anny Boleyn (Wydawnictwo Astra,2012)

 © Artykuł ten jest objęty prawami autorskimi. Żadna część niniejszej publikacji nie może być powielana i rozpowszechniana w jakiejkolwiek formie, w jakikolwiek sposób, bez uprzedniej zgody Autorki. ©

Category: Artykuły
You can follow any responses to this entry through the RSS 2.0 feed. You can leave a response, or trackback from your own site.
10 Responses
  1. Beata says:

    Genialny artykuł. Obnaża niewiedzę Anglika który tłumaczył dziełko Sandera. Powiedz proszę czy takich kąsków jest więcej w źródłach? Jakby nie było, Sandera należy wliczyć w poczet źródeł o Annie.

  2. Ala says:

    Prawdę powiedziawszy aż trudno mi sobie wyobrazić Annę wyłaniającą się z opisu Sandera. Filmy przyzwyczaiły mnie do obrazu ciemnowłosej piękności ;) .
    Jestem bardzo ciekawa twoich odkryć!

    • Sylwia says:

      Anna z opisu Sandera ma defekty, aczkolwiek opuchliznę pod brodą opisał również naoczny świadek jej koronacji – o tym będzie następny artykuł :-)

  3. Magdalena says:

    Ciekawy artykuł. Nie wiedziałam, że Sandera tłumaczono na polski. Czy mogę zapytać, jak trafiłaś na to wydanie?
    W sumie ciekawym pomysłem na artykuł byłoby przedstawienie, w jaki sposób w Europie zareagowano na egzekucję Anny. Reakcje były bowiem ciekawe, a wieść o jej śmierci obiegła praktyczne cały kontynent.

    • Sylwia says:

      Dziękuję Magdaleno! Na to wydanie trafiłam zupełnie przypadkiem. Kiedy pisałam książkę w 2012 r. nie wiedziałam, że Sandera przetłumaczono na język polski, i to w dodatku w 1744 roku! 133 lata przed angielskim tłumaczeniem ;-)
      Dziękuję za sugestię odnośnie artykułu, na pewno ukaże się w najbliższym czasie. Pozdrawiam :-)

  4. MagdalenaJ says:

    Cieszę się, że co jakiś czas nowe artykuły pojawiają się na twoim blogu. Jako osoba, która często tłumaczy z hiszpańskiego na angielski i polski, wiem, że nie zawsze da się to zrobić idealnie – ale jak widać, polscy specjaliści potrafili lepiej oddać sens wypowiedzi Sandersa. Ja jestem ciekawa czy jest coś nowego na temat tego portretu, który “odkryła” Weir. Czekam na wieści :D .

    • Sylwia says:

      Dziękuję, MagdalenoJ!
      Na temat portretu nadal nic nie wiadomo. Wiem jedynie, że oryginał nie jest zaginiony – istnieje w prywatnej kolekcji. Osobiście nie sądzę, żeby właściciel pokazał ten portret szerszej publiczności.

  5. Kate says:

    Uwielbiam Twoje artykuły, są zawsze takie ciekawe! Proszę pisz regularnie!

  6. Agnes says:

    Ja poddałam się kiedyś hipnozie regresyjnej i ciekawostka, byłam Hiszpanką która przybyła na dwór Henryka VIII i zostałam dwórką Anny Boleyn. Zostałam żoną angielskiego dworzanina i miałam trójkę dzieci. Pozdrawiam

Leave a Reply

XHTML: You can use these tags: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>

*

  • Language

  • Archives

    • 2017 (2)
    • 2016 (7)
    • 2014 (2)
    • 2013 (9)
    • 2012 (22)
    • 2011 (70)
    • 2010 (9)
  • Newsletter

  • Facebook

  • Currently Reading

    ISBN:  9781848945371