Tomasz Wyatt

W dzisiejszym artykule przedstawię Wam związek Anny Boleyn i Tomasza Wyatt’a.  Nazwisko Wyatt’a łączone było z nazwiskiem Anny już od dawna, zanim jeszcze król Henryk VIII obdarzył Annę gorącym uczuciem.  Relacje pomiędzy przyszłą królową a nadwornym poetą nie są do końca jasne, nie wiemy bowiem czy Anna Boleyn odwzajemniała uczucie Tomasza Wyatta, oraz co tak naprawdę ich łączyło.

Tomasz Wyatt urodził się przypuszczalnie w roku 1503 na zamku Allington w hrabstwie Kent, około 30 km od zamku Hever, gdzie mieszkała rodzina Boleyn. Ojciec Tomasza, Henryk Wyatt, cieszył się licznymi przywilejami na dworze królewskim ; był członkiem Tajnej Rady (Privy Council)  Henryka VII, i zaufanym doradcą w początkach panowania Henryka VIII.  Po ukończonej edukacji w Cambridge, młody Wyatt został oficjanie wprowadzony na dwór Henryka VIII. Wielokrotnie był mianowany ambasadorem i z tego powodu podróżował po Europie. Chociaż poezja Wyatta nie została opublikowana za jego życia – pierwszy zbiór jego wierszy wydano 15 lat po jego śmierci – wywarł on ogromny wpływ na angielską poezję, wprowadzając m.in. sonety.

W 1521 r. Wyatt poślubił Elżbietę Brooke, lecz małżeństwo to nie należało do udanych. Elżbieta miała romans, co doprowadziło do separacji małżonków, po której Elżbieta otwarcie żyła ze swoim kochankiem. Wyatt i Brooke mieli syna, Tomasza Wyatta Młodszego, który stanął na czele ‘Rebelii Wyatt’a’ podczas panowania Marii Tudor, za którą został ścięty w 1554 r.

Według biografii Anny Boleyn napisanej przez Jerzego Wyatta, wnuka Tomasza, poeta spotkał ‘tę nową piękność’ gdy młoda Boleynówna powróciła z Francji do Anglii zimą 1522 roku. Czy była to miłość od pierwszego wejrzenia? Prawdopodobnie tak, ponieważ Wyatt był wręcz zauroczony Anną. Nie wiadomo jednak nic o stosunku samej Anny do Tomasza ; czy również zakochała się w nim? Z całą pewnością Anna Boleyn była świadoma uczucia Wyatta, ale czy sama dawała mu jakies sygnały zachęcające do zalotów? Wiemy że w 1522 r. Henryk VIII jeszcze nie był zakochany w Annie, lecz w jej starszej siostrze, Marii. Jeszcze przez kilka następnych lat Henryk nie zwracał uwagi na ‘drugą siostrę Boleyn’ a sama Anna nie wiedziała co ją czeka ; czy zostanie żoną Jamesa Butlera? Czy też może stanie się Hrabiną Northumberland poprzez małżeństwo z Henrykiem Percy’m? Tak czy inaczej, do małżeństwa Anny nie doszło i w 1526/27 roku sam Henryk VIII zainteresował się siostrą swej byłej kochanki.

Nie istnieją żadne historyczne źródła które potwierdzałyby związek pomiędzy Anną Boleyn i Tomaszem Wyattem. Nie wiadomo czy było to jedynie platoniczne uczucie ze strony poety, czy też może Anna Boleyn coś do niego czuła? Wielu historyków doszukuje się dowodów w poezjii Wyatt’a. Profesor Eric Ives zauważa ;

‘Nie możemy stwierdzić jaka była natura związku pomiędzy Anną  a Tomaszem. Od szesnastego stulecia były na tym tle nieporozumienia,  i nawet dzisiejsi historycy wydają się bardzo skupieni na próbach dociekań czy Anna dzieliła czy tez nie dzieliła łoża Wyatta. Jego wiersze przynoszą dowody z pierwszej ręki lecz budzą stare jak świat pytanie, ‘na ile autobiograficzna jest poezja?’ Niektóre wiersze są rzeczywiście odbiciem realnych wydarzeń : egzekucje domniemanych kochanków Anny Boleyn a później egzekucja Cromwella, osobiste nieszczęścia i aresztowania Wyatt’a. Jednak wiersze o związkach są znacznie bardziej skomplikowane. ‘ / Life and Death of Anne Boleyn, Eric Ives, str. 68/

Następnie profesor cytuje wiersz który został napisany w 1532 r. i odnosił się do konkretnego wydarzenia, niestety nie znalazłam polskiego tłumaczenia ;

Somtime I fled the fire, that me so brent,

By sea, by land, by water, and by wynde:

And now, the coales I folow, that be quent,

From Douer to Calais, with willing minde,

Lo, how desire is both furth sprong, and spent:

And he may see, that whilom was so blinde:

And all his labour, laughes he now to scorne,

Meashed in the breers, that erst was onely torne.

Wyatt pisze tu o ucieczce od ognia który go palił – być może na myśli miał nieodwzajemnioną miłość do Anny Boleyn, z której już się wyleczył, a teraz zmuszony jest znowu za nią podążać? Również wers ‘od Dover do Calais’ znaczy iż Wyatt podróżował wraz z królewską świtą na spotkanie pomiędzy Henrykiem VIII a Franciszkiem I, podczas którego Henryk oficjalnie przedstawił Franciszkowi Annę Boleyn jako jego przyszłą żonę i królową.

Kolejny wiersz nosi tytuł ‘Chce kto polować wiem, gdzie znaleźć łanię’ i z całą pewnością odnosi się do Anny Boleyn ;

Chce kto polować — wiem, gdzie znaleźć łanię:

Dla mnie, niestetyż, za późno na łowy;

Tak-ci mię znużył ów pościg jałowy,

Że ledwie słyszę w dali rogów granie.

A przecie, mimo całe me znękanie,

Tropem zwierzyny dążę przez dąbrowy,

Niczym nie trzeźwiąc rozpalonej głowy,

Gdy w sieci jeno wiatr mi się dostanie.

Chce kto ją łowić — niech łowi, lecz szczerej

Zazna udręki: to jedno mu powiem.

Na smukłej szyi obróżkę albowiem

Ujrzy, a na niej z diamentów litery:

„Noli me tangere”, niech nikt nie stoi

O mnie, gdyż Cezar jeno mię oswoi”.

Dlaczego można uznać że wiersz ten jest o Annie? Chociaż nie ma dokładnej daty, można się domyślać iż jest to czas pomiędzy 1527 a 1528 rokiem, kiedy to Henryk VIII zainteresował się Anną. Wskazuje na to wers ‘Noli me tangere’ niech nikt nie stoi o mnie, gdyż Cezar jeno mię oswoi’. Zwrot ‘Noli me tangere’ oznacza ‘nie dotykaj mnie’ – Anna ma już zalotnika, którym jest Cezar – sam Król Henryk VIII. Również ‘smukła szyja’ jest tutaj odniesieniem do długiej szyi Anny, którą tak wszyscy podziwiali. Gdybyśmy chcieli zinterpretować ten wiersz w odniesieniu do uczuć samego Wyatta, to musielibyśmy uznać że był on jednym z wielu adoratorów którym Henryk VIII pokrzyżował plany : ‘Dla mnie, niestetyż, za późno na łowy’ pisze poeta, oraz dodaje ‘tak-ci mię znużył ów pościg jałowy,że ledwie słyszę w dali rogów granie’ . ‘Pościg jałowy’ może oznaczać bezowocne starania Wyatta o Annę, która może nawet nie zwracała na niego większej uwagi? ‘Ledwo słyszę w dali rogów granie’ – Wyatt nie był nawet blisko, lecz gdzieś z oddali podziwiał tę niedostępną ‘łanię’.

Charakter pisma Tomasza Wyatt'a

Jak pisze Eric Ives, są jeszcze co najmniej dwa poematy Tomasza Wyatta które można kojarzyć z Anną Boleyn ; jeden wiersz w formie zagadki, której rozwiązaniem jest słowo ‘Anna’ , drugim zaś fragment wiersza ‘If waker care, if sudden pale color’. W wierszu tym poeta ma nową wybrankę serca którą jest  niejaka ‘Phylis’, czyli prawdopodobnie Elżbieta Darrell, z którą Wyatt związany był od 1537 roku, a która zajęła miejsce tajemniczej ‘Brunetki’. Kim jest owa brunetka? Z całą pewnością jest to Anna Boleyn, a wskazuje na to fragment ‘her that set our country in a roar’ czyli ‘ona przez którą w całym kraju zawrzało’. Niemniej jednak wiersz ten sugeruje, że Wyatt zapomniał o Brunetce, a teraz jest szczęśliwy z Phylis.

Jest też jeszcze jeden wiersz który zacytuję pod koniec, napisany podczas uwięzienia Tomasza Wyatta w Tower of London, podczas krawych wydrzeń maja 1536 r. kiedy to życie straciła Anna Boleyn oraz pięciu jej domniemanych kochanów. Poeta był świadkiem tych wydarzeń ponieważ jego okno miało widok na szafot na którym odbywały się egzekucje.

Poeta i Król : Walka o Annę

Jak już wcześniej wspomniałam, nie istnieją żadne dowody które mogłoby jednoznacznie określić zwiazek pomiędzy Anną Boleyn a Tomaszem Wyattem, jednak są pewne sytuacje które rzucają nieco światła na relację pomiędzy nimi.

Hiszpańska ‘Kronika Króla Henryka VIII’ (El Cronica de Rey Enrico) podaje iż pewnej nocy Tomasz Wyatt zawitał do Hever gdzie mieszkała Anna, która akurat wtedy była sama w domu. Będąc zaskoczona widokiem poety, leżąc w łózku Anna zapytała ‘Panie Wyatt, co też tu robisz o tak późnej porze?’ na co on odpowiedział iż szuka ‘pocieszenia’, po czym zaczął całować Annę. Ona jednak nie reagowała, a następnie uciekła na górę gdyż dochodziły stamtąd dziwne odgłosy. Po godzinie wróciła, a Wyatt zorientował się iż na górze Anna miała ukrytego innego kochanka. Według tej samej kroniki, Wyatt ostrzegł Króla Henryka gdy ten zainteresował się Anną Boleyn. Poeta wyznał królowi iż ‘nie jest ona dla niego dobrą partią’ ponieważ ‘prowadzi się ona tak niegodziwie i niemoralnie ; co wiem nie tyle z tego co powiadają inni, lecz z własnego doświadczenia gdyż obcowałem z nią cieleśnie’. Król na początku wielce zdziwiony odpowiedział poecie ‘Uczyniłeś jak godny zaufania sługa, jednakże upraszam cię byś milczał o tym coś powiedział i nikomu więcej tego nie powtarzał’. Oczywiście dzisiaj nie wiemy co jest prawdą a co tylko wymysłem pisarza, jednak ‘Cronical de Rey Enrico’ nie cieszy się uznaniem wśród historyków gdyż została napisana przez Hiszpanów którzy byli katolikami, oraz popierali Katarzynę Aragońską, a Annę Boleyn nazywali mianem ‘konkubiny’. Trudno więc oczekiwać iż będą sławili drugą żoną Henryka VIII, nawet gdyby była najbardziej cnotliwą kobietą na świecie.

Zamek Allington, w którym urodził się Tomasz Wyatt

Oddalając te absurdalne ‘rewelacje’ musimy skupić się na tym co jest najbardziej prawdopodobne. Rzetelnych informacji dostarcza biografia Anny Boleyn napisana przez Jerzego Wyatta, wnuka Tomasza. Co prawda biografia ma charakter pozytywny i przedstawia Annę w bardzo korzystnym świetle, a więc niektóre sytuacje mogą być nieco ubarwione, jednak nie ma powodów aby im nie wierzyć, zwłaszcza iż Jerzy Wyatt rozmawiał z naocznymi świadkami opisanych sytuacji. Przytacza on ciekawą sytuację którą zrelacjonowała dama dworu Anny Boleyn, Lady Gainsford. Według niej, Tomasz Wyatt skradł klejnot należący do Anny Boleyn i nosił go wokół swej szyi niczym trofeum. Podczas gry w kręgle z Henrykiem VIII i innymi dworzanami, Henryk wskazał na swoje punkty małym placem, na którym nosił pierścień od Anny Boleyn i powiedział ‘Panie Wyatt, powiadam Ci, to moje’ – oczywiście miał na myśli trofeum od Anny symbolizujące jej oddanie, a nie punkty w grze. Wyatt jednak nie dał się odstraszyć i pokazał klejnot należący do Anny i zaproponował iż wstążką na którym go nosi zmierzy odległość i rozczyści spór co do wygranej Króla. Henryk się zdenerował i rzucił ‘jeżeli tak to zostałem oszukany’ lecz tweyd pojawiła się sama Anna której sprzeczka dotyczyła ; wyjaśniła ona królowi iż nie dała Wyattowi klejnotu z własnej woli, gdyż poeta go skradł. Czy ta sytuacja naprawdę się wydarzyła? Moim zdaniem tak, chociaż została nieco zniekształcona przez czas – Anna Gainsford miała 80 lat gdy opowiadała tę historię, mogła więc coś pozmieniać. Albo Jerzy Wyatt specjalnie wyolbrzymił sytuację aby zobrazować rywalizację pomiędzy królem a poetą.

Co jeszcze wiemy na temat relacji pomiędzy Anną a Tomaszem? W 1530 r. Ksiażę Suffolk wspomniał o mężczyzźnie który na pewien czas został oddalony z dworu gdyż za bardzo interesował się Anną Boleyn. Czy chodziło o Wyatta? Wiemy że w 1527 r. poeta został wysłany z misją dyplomatyczną za granicę, choć nie wiadomo czy został zmuszonny czy też sam chciał wycofać się z konkurencji o serce Anny.

Wygląda na to iż Wyatt postanowił usunąć się i dać Henrykowi wolną rękę w zdobyciu Anny. W 1532 jak już wcześniej napisałam, Wyatt towarzyszył królewskiemu orszakowi w podróży do Calais, a w czerwcu 1533 służył podczas koronacji Anny Boleyn. W 1535 r. został pasowany na rycerza, więc pozostawał w łasce króla.

Czarne chmury zebrały się nad poetą w maju 1536 roku. Wtedy to Królowa Anna Boleyn została oksarżona o cudzołóstwo, kazirodztwo z własnym bratem, czary oraz zdradę stanu. Królowa została aresztowana, a wraz z nią pięciu jej domniemanych kochanków ; Jerzy Boleyn, Franciszek Weston, William Brereton, Henryk Norris oraz Mark Smeaton. Choć nie wiadomo dokładnie kiedy Wyatt został aresztowany, musiało to wydarzyć się już po aresztowaniach pięciu głównych oskarżonych oraz samej Anny. Dlaczego Wyatt został wciągnięty w ten skandal? Czy sugeruje to iż faktycznie coś łączyło go z Anną Boleyn? Być może plotki o jego zainteresowaniu Anną zanim została królową dotarły do Cromwella, lub po prostu Cromwell który przyjaźnił się z rodziną poety, aresztował go aby był choć jeden podejrzany który faktycznie coś czuł do Anny? Tak czy inaczej, Tomasz Wyatt został uwolniony i powrócił do łask królewskich, co sugeruje, że jego zainteresowanie Anną mogło być czysto platoniczne i nigdy nie wykroczyło poza ramy zakochania ze strony poety.

Wyatt był świadkiem krawywch egzekucji pięciu mężczyzn oskarżonych o cudzołóstwo z Anną Boleyn, gdyż okno jego celi miał widok na szafot. Nie wiemy czy Wyatt widział egzekucję samej Anny ; nie wspomniał o niej w wierszu w którym rozpacza nad śmiercią jej ‘kochanków’, lecz może to być zabieg celowy. Możliwe że poeta nie chciał aby jego imię w jakikolwiek sposób było łączone z potępioną królową.

V. Innocentia Veritas Viat Fides Circumdederunt me inimici mei

Who list his wealth and ease retain,
Himself let him unknown contain.
Press not too fast in at that gate
Where the return stands by disdain,
For sure, circa Regna tonat.

The high mountains are blasted oft
When the low valley is mild and soft.
Fortune with Health stands at debate.
The fall is grievous from aloft.
And sure, circa Regna tonat.

These bloody days have broken my heart.
My lust, my youth did them depart,
And blind desire of estate.
Who hastes to climb seeks to revert.
Of truth, circa Regna tonat.

The bell tower showed me such sight
That in my head sticks day and night.
There did I learn out of a grate,
For all favour, glory, or might,
That yet circa Regna tonat.

By proof, I say, there did I learn:
Wit helpeth not defence too yerne,
Of innocency to plead or prate.
Bear low, therefore, give God the stern,
For sure, circa Regna tonat.

Po polsku mam fragment tego wiersza :